Co to jest zadośćuczynienie za doznaną krzywdę i kiedy się należy

Co to jest zadośćuczynienie za doznaną krzywdę? To rekompensata za cierpienie fizyczne albo psychiczne, które powstało w wyniku czyjegoś bezprawnego działania. Przysługuje Ci, gdy ktoś naruszył Twoje zdrowie, wolność albo dobre imię - na przykład w wypadku albo przy błędzie lekarskim. Masz 3 lata na dochodzenie roszczenia od dnia, gdy dowiedziałeś się o szkodzie.

Czym krzywda różni się od szkody majątkowej?

Prawo rozróżnia dwa rodzaje szkód. Szkoda majątkowa to wszystko, co da się policzyć z rachunków: koszt operacji, wydatki na leki, utracone zarobki za czas zwolnienia. Krzywda to szkoda niemajątkowa: ból po urazie, lęk przed prowadzeniem auta, depresja, oszpecenie albo pogorszenie relacji z bliskimi.

Zanim przejdziemy dalej, odpowiedzmy sobie na pytanie, czym jest zadośćuczynienie za doznaną krzywdę w kontekście tych dwóch kategorii. Otóż odszkodowanie rekompensuje szkodę majątkową, a zadośćuczynienie - szkodę niemajątkową. Możesz dochodzić obu roszczeń jednocześnie, ale każde wymaga osobnego udowodnienia.

Podstawę prawną znajdziesz w art. 444 i 445 kodeksu cywilnego. Art. 444 pozwala żądać zwrotu kosztów leczenia i utraconych zarobków. Art. 445 § 1 daje podstawę do przyznania odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia za krzywdę w razie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. W praktyce oba przepisy działają razem. Jeśli chcesz przejść do przygotowania własnego pisma, sprawdź, jak napisać wniosek o zadośćuczynienie.

Czy wiesz, co to jest zadośćuczynienie za doznaną krzywdę?

Tak, to jednorazowe świadczenie pieniężne, które ma wyrównać cierpienie, a nie konkretne wydatki. Nie kupuje zdrowia, ale daje środki na przykład na prywatną psychoterapię, droższą rehabilitację albo na zmniejszenie stresu finansowego, gdy po wypadku nie możesz pracować. Sąd zasądza je wtedy, gdy Twoje dobra osobiste zostały naruszone w sposób bezprawny i odczuwasz tego negatywne skutki.

Dla porównania: jeśli w wypadku złamiesz nogę, odszkodowanie pokryje fakturę za operację i rehabilitację. Zadośćuczynienie ma zrekompensować Ci ból po zabiegu, bezsenne noce i strach przed ponownym wsiadaniem do samochodu. To właśnie to rozróżnienie najlepiej pokazuje, co to jest zadośćuczynienie za doznaną krzywdę.

Dlatego nie sugeruj się propozycją ubezpieczyciela, który po wypadku od razu podsuwa Ci do podpisania zgodę na zakończenie postępowania. Często obejmuje ona tylko odszkodowanie za zniszczony samochód albo koszty leczenia, a zadośćuczynienie za doznaną krzywdę pomija albo zaniża.

Kiedy sąd przyznaje zadośćuczynienie za doznaną krzywdę?

Nie ma zamkniętego katalogu zdarzeń. Najczęściej chodzi o:

• wypadki komunikacyjne,
• błędy lekarskie i powikłania po zabiegach,
• wypadki w pracy,
• pobicia i inne przestępstwa przeciwko zdrowiu,
• naruszenie dóbr osobistych, na przykład zniesławienie albo rozpowszechnianie czyjegoś wizerunku,
• pozbawienie wolności.

W każdym z tych przypadków musisz wykazać trzy okoliczności. Po pierwsze, naruszenie musi być bezprawne. Po drugie, krzywda musi pozostawać w normalnym związku przyczynowym ze zdarzeniem. Po trzecie, w większości sytuacji konieczna jest wina sprawcy - umyślna albo nieumyślna.

Wyjątek stanowią przypadki odpowiedzialności na zasadzie ryzyka, na przykład ruch pojazdów mechanicznych. Wtedy nie musisz udowadniać, że kierowca zawinił.

Osobny przypadek to śmierć osoby bliskiej. Od 2008 roku najbliżsi mogą żądać zadośćuczynienia za ból i osamotnienie po stracie członka rodziny. Podstawę prawną stanowi art. 446 § 4 kodeksu cywilnego.

Roszczenie to przysługuje małżonkowi, dzieciom, rodzicom, a w niektórych sytuacjach także rodzeństwu albo osobom, które prowadziły wspólne gospodarstwo domowe.

Od czego zależy wysokość zadośćuczynienia?

Nigdy nie poznasz z góry kwoty, bo nie istnieje taryfikator bólu. Sąd każdą sprawę traktuje indywidualnie. Bierze pod uwagę między innymi:

• intensywność i czas trwania cierpień fizycznych,
• rozmiar cierpień psychicznych i uciążliwość leczenia,
• trwałe skutki, takie jak uszczerbek na zdrowiu, blizny czy niepełnosprawność,
• prognozy na przyszłość i konieczność dalszej rehabilitacji,
• wiek poszkodowanego oraz jego sytuację rodzinną,
• wpływ zdarzenia na życie zawodowe i towarzyskie,
• stopień winy sprawcy.

Sąd opiera się na opiniach biegłych lekarzy i psychologów. Nie działa jednak przelicznik, w którym 1% uszczerbku równa się konkretnej kwocie. Dwie osoby z tym samym urazem mogą otrzymać różne sumy, bo inaczej przeżywają chorobę i inne są ich potrzeby.

Kwoty zasądzane w Polsce wahają się od kilku tysięcy złotych przy lżejszych urazach do ponad stu tysięcy złotych w przypadku ciężkich, trwałych uszkodzeń ciała. Przy śmierci osoby bliskiej bywa to nawet 200-300 tysięcy złotych, ale to bardzo ogólne ramy. Nie traktuj ich jako cennika, tylko jako punkt odniesienia.

Jak skutecznie dochodzić zadośćuczynienia?

Zacznij od wezwania do zapłaty. Pismo wyślij do sprawcy albo do ubezpieczyciela, jeśli sprawca ma polisę OC. Opisz dokładnie zdarzenie, dołącz dokumentację medyczną, rachunki, zdjęcia i informacje o tym, jakich skutków doświadczasz. Zaproponuj konkretną kwotę.

Ubezpieczyciel ma 30 dni na zajęcie stanowiska. Często po takim wezwaniu wypłaca część środków, żeby uniknąć procesu.

Jeśli odpowiedź jest odmowna albo propozycja rażąco niska, składasz pozew. Możesz to zrobić samodzielnie, ale przy poważnych urazach i skomplikowanych stanach faktycznych pomoc adwokata albo radcy prawnego bywa nieoceniona. W pozwie musisz wskazać żądaną kwotę, okoliczności faktyczne i dowody. Sąd przeprowadzi postępowanie i w razie potrzeby powoła biegłego.

Pilnuj terminów. Co do zasady roszczenie przedawnia się po 3 latach od dnia, w którym dowiedziałeś się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Jeśli zdarzenie było przestępstwem, przedawnienie następuje po 20 latach. Po upływie terminu sąd oddali pozew, nawet jeśli krzywda jest niewątpliwa.

Nie zamykaj sobie drogi do większej kwoty. Jeśli zawrzesz ugodę z ubezpieczycielem, zwykle nie będziesz mógł później żądać podwyższenia. Dlatego przed podpisaniem jakiegokolwiek dokumentu przeanalizuj, czy propozycja obejmuje całość Twoich cierpień, także tych, które mogą ujawnić się w przyszłości.

Najczęstsze pytania

Czy zadośćuczynienie należy się za śmierć bliskiej osoby?

Tak, najbliżsi mają do tego prawo na podstawie art. 446 § 4 kodeksu cywilnego. Chodzi o rekompensatę za ból po stracie, osamotnienie i pogorszenie jakości życia. Zadośćuczynienie mogą otrzymać małżonek, dzieci, rodzice oraz inne osoby bliskie, jeśli łączyła je więź rodzinna lub faktyczna. Wysokość zależy od stopnia zażyłości i wpływu śmierci na codzienne funkcjonowanie.

Czy mogę dostać zadośćuczynienie bez trwałego uszczerbku na zdrowiu?

Tak. Trwały uszczerbek nie jest obowiązkowym warunkiem. Sąd przyznaje zadośćuczynienie za samo cierpienie, nawet jeśli po kilku tygodniach wracasz do pełni sił. Lekkie obrażenia albo krótkotrwały rozstrój zdrowia mogą wystarczyć, ale kwota będzie niższa. Znaczenie ma udokumentowany ból, dyskomfort i wpływ zdarzenia na codzienne funkcjonowanie.

Jakie dokumenty są potrzebne, żeby ubiegać się o zadośćuczynienie?

Przede wszystkim dokumentacja medyczna: karty informacyjne ze szpitala, wyniki badań, zaświadczenia lekarskie. Do tego rachunki za leki, rehabilitację i wizyty u specjalistów. Jeśli przeżywasz traumę, przyda się opinia psychologa. Zachowaj też zdjęcia obrażeń, korespondencję ze sprawcą i dane świadków. Im pełniejsza dokumentacja, tym łatwiej wykazać związek między zdarzeniem a krzywdą.

Ile trwa sprawa sądowa o zadośćuczynienie?

Najczęściej od roku do trzech lat. Na długość postępowania wpływają skomplikowanie sprawy, liczba dowodów, konieczność powołania biegłych oraz to, czy pozwany składa apelację. Sprawy przeciwko ubezpieczycielom potrafią zakończyć się szybciej, zwłaszcza gdy strony zawrą ugodę. Polubowne rozwiązanie sporu daje Ci pieniądze szybciej, ale zwykle w niższej kwocie niż zasądziłby sąd.

Czy od zadośćuczynienia płaci się podatek?

Nie, jeśli chodzi o zadośćuczynienie za szkodę na osobie. Pieniądze przyznane wyrokiem sądu, ugodą albo wypłacone z polisy OC są zwolnione z podatku dochodowego. Nie musisz ich wykazywać w rocznym zeznaniu PIT. Zwolnienie obejmuje również odszkodowanie za uszkodzenie zdrowia. Inaczej może być tylko wtedy, gdy świadczenie wiąże się z działalnością gospodarczą.

Czy mogę dostać zadośćuczynienie za zniesławienie w internecie?

Tak, podstawa prawna to art. 24 kodeksu cywilnego. Musisz jednak wykazać, że wpis naruszył Twoje dobre imię i że autor działał bezprawnie. Sam fakt, że treść jest dla Ciebie nieprzyjemna, nie wystarczy. Sąd ocenia, czy przeciętny odbiorca mógł odebrać ją jako poniżającą albo szkodzącą Twojej reputacji. Jeśli tak, możesz żądać zarówno przeprosin, jak i zadośćuczynienia.

Jeśli krzywdzący wpis pojawił się w mediach społecznościowych, sprawdź, jak reagować na oszczerstwo w komentarzach. Przy wpisach pod artykułami przydatne mogą być informacje o zniesławieniu w komentarzach lokalnych portali.